Po narodzinach dziecka plan może zakładać, że ojciec przejmie część opieki, ale nazwa „urlop tacierzyński” nie wskazuje jednego odrębnego uprawnienia. Najczęściej chodzi o przejęcie niewykorzystanej części urlopu macierzyńskiego albo o urlop rodzicielski, choć każdy z tych wariantów ma inne warunki i terminy.
Ojcowska opieka może oznaczać różne urlopy
- „Tacierzyński” to potoczne określenie, a nie osobny rodzaj urlopu w Kodeksie pracy.
- Urlop ojcowski przysługuje ojcu niezależnie od uprawnień drugiego rodzica.
- Urlop rodzicielski można dzielić, ale jego część jest przypisana wyłącznie każdemu z rodziców.
- Terminy wniosków zależą od rodzaju urlopu, więc najlepiej ustalić je przed planowanym początkiem opieki.

„Tacierzyński” to potoczna nazwa, a nie osobny urlop
W rozmowie z pracodawcą można usłyszeć o „tacierzyńskim”, ale w przepisach trzeba wskazać, o które uprawnienie chodzi. Zwykle określenie to oznacza część urlopu macierzyńskiego przejętą przez ojca; potocznie bywa też używane wobec urlopu rodzicielskiego.
To rozróżnienie przydaje się już przy planowaniu nieobecności. Urlop ojcowski jest samodzielnym prawem ojca, urlop rodzicielski dzieli się między rodziców, a przejęcie macierzyńskiego zależy od rezygnacji matki z dalszej części. Uważam, że najbezpieczniej w dokumentach i korespondencji z kadrami używać nazwy właściwego urlopu, zamiast samego potocznego określenia.
Po 14 tygodniach matka może przekazać ojcu pozostałą część macierzyńskiego
Jeśli matka po porodzie wykorzystała wymagany okres urlopu macierzyńskiego, może zrezygnować z pozostałej części i wrócić do pracy, pod warunkiem że opiekę przejmie ojciec. Przy urodzeniu jednego dziecka standardowy urlop macierzyński wynosi 20 tygodni, więc po wykorzystaniu przez matkę 14 tygodni do przekazania pozostaje 6 tygodni. Przy porodzie mnogim wymiar jest inny, dlatego nie należy przenosić tego przykładu na każdą rodzinę.
Procedura wymaga skoordynowania dwóch wniosków. Matka składa rezygnację co najmniej 7 dni przed powrotem do pracy, a ojciec wnioskuje o udzielenie przejmowanej części co najmniej 14 dni przed jej rozpoczęciem. Zasady te opisuje Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.
W praktyce oznacza to, że samo ustalenie między rodzicami nie wystarczy. Trzeba dopilnować terminów i uzgodnić daty tak, by okres opieki matki i ojca odpowiadał składanym wnioskom.
Dziewięć tygodni rodzicielskiego ojca nie przechodzi na drugiego rodzica
Urlop rodzicielski można wykorzystać po macierzyńskim, podzielić między rodziców albo zaplanować równoczesną opiekę. Przy jednym dziecku łączny wymiar wynosi 41 tygodni, a przy porodzie mnogim 43 tygodnie. Z tej puli każdy rodzic ma wyłączne prawo do 9 tygodni, których nie może oddać drugiemu.
Ojciec może więc skorzystać ze swojej części nawet wtedy, gdy matka wraca do pracy i nie bierze rodzicielskiego. Jeśli jednak rodzic planuje dłuższą przerwę, trzeba sprawdzić, jak wykorzystana część wspólnej puli wpłynie na czas dostępny dla drugiego rodzica. Wniosek o urlop rodzicielski składa się co najmniej 21 dni przed jego rozpoczęciem, a szczegóły podaje informacja ministerstwa o urlopie rodzicielskim.
Przy planowaniu budżetu nie należy zakładać jednej stawki zasiłku dla wszystkich urlopów. Zasiłek za urlop ojcowski wynosi 100% podstawy wymiaru, a za rodzicielski co do zasady 70%; ojcowskie 9 tygodni ma stawkę 70% także wtedy, gdy drugi rodzic korzysta z uśrednionego zasiłku. Takie zasady przedstawia Zakład Ubezpieczeń Społecznych.
Urlop ojcowski można zaplanować niezależnie od urlopu drugiego rodzica
Ojciec ma do 2 tygodni urlopu ojcowskiego. Może wykorzystać go jednorazowo albo w dwóch częściach, z których każda trwa co najmniej tydzień. Przy dziecku biologicznym urlop trzeba wykorzystać przed ukończeniem przez dziecko 12. miesiąca życia, a przy przysposobieniu obowiązuje odrębne okno czasowe.
Wniosek papierowy lub elektroniczny składa się co najmniej 7 dni przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Pracodawca ma obowiązek go uwzględnić, jeśli wniosek spełnia wymagania. To uprawnienie przysługuje niezależnie od tego, czy matka korzysta z urlopu, dlatego nie trzeba czekać na zakończenie jej nieobecności. Termin i zasady potwierdza strona ministerstwa o urlopie ojcowskim.
Wybór urlopu zależy od tego, kto i kiedy sprawuje opiekę
Najłatwiej uniknąć pomyłki, zaczynając od planu opieki, a dopiero potem dobierając nazwę uprawnienia. Poniższa tabela pomaga ustalić, jaki wariant pasuje do sytuacji.
| Sytuacja | Skutek lub warunek | Co zrobić |
|---|---|---|
| Matka chce wrócić do pracy po wykorzystaniu części macierzyńskiego | Ojciec może przejąć pozostałą część, jeśli spełnione są warunki rezygnacji i przejęcia opieki | Uzgodnić daty i złożyć oba wnioski w wymaganych terminach |
| Ojciec chce opiekować się dzieckiem, a matka wraca do pracy | Może skorzystać ze swojej nieprzenoszalnej części rodzicielskiego | Sprawdzić wykorzystanie wspólnej puli i złożyć wniosek z wyprzedzeniem |
| Potrzebny jest krótki, samodzielny urlop ojca | Można rozważyć urlop ojcowski, niezależny od uprawnień matki | Zaplanować go w granicach ustawowego okna i pamiętać o terminie wniosku |
| Matka jest hospitalizowana albo nie może sprawować opieki | Mogą mieć zastosowanie szczególne zasady przejęcia opieki i świadczeń | Skontaktować się z pracodawcą oraz ZUS, przedstawiając wymagane dokumenty |
Ostatni przypadek wymaga szczególnej ostrożności: procedura zależy od przyczyny i sytuacji ubezpieczeniowej, więc nie należy automatycznie stosować zwykłego trybu przekazania pozostałej części urlopu. Przy niejasnej odpowiedzi pracodawcy poproś o wskazanie podstawy prawnej i sprawdź ją w aktualnym Kodeksie pracy, najlepiej z pomocą kadr lub prawnika.
Przed złożeniem wniosku ustal trzy rzeczy
Najpierw zdecyduj, czy chodzi o przejęcie macierzyńskiego, rodzicielski czy ojcowski. Potem ustal dokładne daty z drugim rodzicem i sprawdź termin złożenia właściwego wniosku; na końcu osobno zweryfikuj, jak wybrany urlop wpłynie na zasiłek. Te uprawnienia nie są zamienne, nawet jeśli w codziennej rozmowie wszystkie bywają nazywane „tacierzyńskim”.
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej ani indywidualnej informacji ZUS. Przed złożeniem wniosku, zwłaszcza w nietypowej sytuacji rodzinnej lub ubezpieczeniowej, skonsultuj plan z działem kadr, ZUS albo prawnikiem.